Archive for the ‘Muzyka baroku’ Category

Boismortier

Joseph Bodin de Boismortier (1689—1755) komponował w różnych zakresach muzy­ki, konkurował z innymi w dziedzinie baletów, motetów na wielkie chóry i kantat świeckich. Komponował z zadziwiającą łatwością i gotowością do zmieniania stylów. Niemal we wszystkich jego utworach ważną rolę odgrywają flety, pisał też utwory fletowe (koncerty, sonaty). W jego dziełach nie brak pewnej elegancji i pomysłowości rytmicznej, opublikował jednak sporo utworów napisanych pospiesznie i nader po­wierzchownie. Wielkie znaczenie ma jego twórczość baletowa (balety Les Voyages de l’amour, Don Quichotte i pastorale Daphnis et Chloé).

 

Z kantat na uwagę zasługuje Diane et Acteon. Był typowym przedstawicielem rokokowego stylu galant we Francji.

Biber

Jak Kuhnau, autorem programowych sonat był również Austriak Franz Biber ( 1644— —1704), wybitny twórca, kompozytor suit smyczkowych i muzyki kościelnej. Podró­żował wiele jako skrzypek, w swoim czasie uchodził za najznakomitszego wirtuoza, śmiałego w pomysłach (wprowadził m. in. scordature, czyli przestrajanie skrzypiec celem ułatwienia sobie gry w trudniejszych tonacjach, złożone rozwiązania dla gry dwudźwiękami oraz grę do VII pozycji). Działał w Salzburgu jako kapelmistrz dwor­ski.

 

Ok. 1675 r. powstała jego najciekawsza kompozycja programowa — instrumental­ny zbiór Sonaten zur Verherrlichung von 15 Mysterien aus dem Leben Mariae — która może być uważana za dzieło zapowiadające podobne tematy w twórczości Messiaena. Pisał również msze i litanie, a także opery. W dzisiejszym repertuarze wykonawców znajdują się przede wszystkim jego utwory instrumentalne.

Basso continuo

Przełomową datą dla dziejów muzyki był rok 1600. W tym to czasie rodzi się technika tzw. basu generalnego, stanowiącego podstawę konstrukcji harmonicznych, które przez 300 lat z górą —jako system dur-moll — będą rządziły językiem dźwiękowym. Zalążki stylu akordowego pojawiają się już około r. 1550 w muzyce twórców wenec­kich, ale dopiero około 1625 r. doszło do pełniejszej indywidualizacji dźwięku instru­mentalnego (pierwotnie podporządkowanego liniom wokalnym i na nich też wzoro­wanego).

 

We wczesnym baroku żywe są jeszcze tradycje renesansu, zwłaszcza Muzyka biesiadna na dworze wiedeńskim w krajach, w których przemiany dokonywały się wolniej, a niekiedy wręcz były dopiero odwzorowywaniem przemian zachodzących tam, gdzie działali najwięksi przedstawiciele ówczesnej nowej muzyki. To, co nowe — miesza się z dawnym, próby i eksperymenty — z tym, co pewne, z doświadczeniem. Stopniowo i konsekwentnie, przy udziale polemiki i anatemy, bardziej na zasadzie nieśmiałych prób niż rewolucyj­nych poczynań — epoka polifoniczno-kontrapunktycznej muzyki wokalnej ustępo­wała epoce muzyki instrumentalnej, w której z biegiem lat linearyzm znikał lub przeradzał się w akordowość, a mechaniczne imitacje — w rytmizowaną monodię. Innowacje w tym zakresie pojawiały się przede wszystkim we Włoszech.

Banchieri

Adriano Banchieri (1568 —1634), włoski kompozytor i teoretyk, był jedną z ciekaw­szych postaci okresu przejściowego między renesansem a wczesnym barokiem. Był prekursorem wielu idei technicznych, które po nim miały odegrać tak wielką rolę w kształtowaniu się muzyki. W dwuchórowych Concerti Ecclesiastici ( 1595) wprowa­dza po raz pierwszy zasadę koncertującą w rozbudowanym motecie i stosuje tzw. spartiturę, która jest najstarszym w muzyce przykładem partytury zaopatrzonej w kreski taktowe.

 

Był organistą klasztornym w Bolonii, zakonnikiem, a z czasem opatem klasztoru. W życiu muzycznym Bolonii odegrał wielką rolę jako założyciel tamtejszej akademii. Jako teoretyk interesował się nie tylko muzyką, ale i poezją, co miało ogromny wpływ na ukształtowanie się świadomości kompozytorów włoskich piszących muzykę wokalną i zainteresowanych możliwościami muzyki dramatycznej (późniejszej opery). Wprowadzona przez Banchierego technika basso seguenie zna­cznie wpłynęła na kształtowanie się monodii. Banchieri był jednym z pierwszych (jeśli nie pierwszym), którzy wprowadzili oznaczenia fi p (forte i piano) dla określenia dynamicznego przeciwstawienia fragmentów muzycznych. Obok mszy, motetów, lita­nii i canzonet pisał też komedie madrygałowe do tekstów własnych.

Anthem w Anglii

Anthem to krótki utwór chorałowy w języku angielskim, oparty na tekście z Biblii lub podobnego źródła tekstów religijnych. Utwory takie wykonywano podczas mszy w kościołach protestanckich. Istniały dwa rodzaje tej formy: fuli anthem (oparty na pełnej fakturze chóralnej) i verse anthem (zawierający partie solistyczne). Pierwsze kompozycje tego typu były wykonywane w XVI wieku, kiedy kościół w Anglii oderwał się od kościoła rzymskiego. Uczyniono wtedy język angielski językiem obrządków religijnych, anthem miał zastąpić łaciński motet obrządku rzymskiego.

 

Wielu wybit­nych twórców angielskich pisało anthemy: w wieku XVI wybił się wśród nich Chri­stopher Tye, w XVII — John Blow i Henry Purcell, a w XVIII — Haendel. Forma ta używana jest w Anglii i Stanach Zjednoczonych po dzień dzisiejszy.

Albinoni

Tommaso Albinoni (1671 —1750) pochodził z bogatej rodziny weneckiej, nie musiał więc troszczyć się o byt, jak inni muzycyjego czasów, z wielkim J. S. Bachem na czele. Był skrzypkiem, zwyczajem swojego czasu określał się jako musico di violino. Albino­ni napisał ponad 50 oper dla teatrów muzycznych rodzinnego miasta, Florencji, a nawet Monachium. Opery jego zostały zapomniane, mimo to zawdzięcza im wiele, przeniósł bowiem z trzyczęściowej uwertury operowej podział na trzy części do koncertu solowego, który dziś przeżywa swój istny renesans.

 

Wielkie powodzenie we współczesnym repertuarze mają jego koncerty obojowe i trąbkowe, concerti grossi, concerti a cinque, a zwłaszcza słynne Adagio na smyczki i organy.,Pisał też muzykę kameralną. Bach cenił wielce tego kompozytora, posługiwał się jego tematami (co w tym czasie nie było plagiatem, lecz raczej wyróżnieniem kompozytora, od którego się zapożyczało temat); trzy tematy Albinoniego stały się tematami fug Bacha. Obok Corellego, Stradelli i Torellego Albinoni był jednym z najwybitniejszych mistrzów formy concerto grosso.

Agazzari i Mazzocchi

Agostino Agazzari (1578—1640) pochodził z rodziny arystokratycznej, był uczniem Viadany, działał w Rzymie i Sienie. Jako duchowny i muzyk związany z kościołem, pisał msze, motety i koncerty kościelne, był też autorem monografii muzyki kościelnej (La muska ecclesiastica) i traktatu na temat praktyki basu generalnego, przyczyniając się do konsolidacji stile nuovo. Jako kompozytor kontynuował styl palestrinowski. Domenico Mazzocchi (1592—1665), również ksiądz, był dutoremMusiche sacre e mo­rali i Sacrae concertationes, a także madrygałów.

 

W dziejach muzyki zapisał się jako pierwszy wybitny kompozytor operowy szkoły rzymskiej. W przedmowach i posło-wiach do swoich dzieł Mazzocchi umieszczał cenne dla późniejszych badaczy wska­zówki wykonawcze, w nich znajdują się takie terminy muzyczne, jak crescendo, dimi­nuendo, forte, piano itp. Musiche sacre e morali zajmują pośrednie miejsce między kantatą a oratorium. Niektóre dzieła Mazzocchiego, wykonywane w jednej z rzym­skich sal modłów, wywierały ogromne wrażenie na publiczności (podczas wykonania Maddaleny pentita słuchacze zanosili się od płaczu).

A. Scarlatti

Alessandro Scarlatti (1660—1725) był przypuszczalnie uczniem Carissimiego. Działał głównie w Neapolu i w Rzymie. Pozostając stale w kontakcie z możnymi, którzy zamawiali u niego opery, przebywał wiele poza granicami Włoch. Był znakomitym mistrzem opery i oratorium, był też współtwórcą tzw. uwertury włoskiej, złożonej z części szybkiej, powolnej i znowu szybkiej. W stylu szkoły neapolitańskiej napisał około 120 oper. W ogóle liczba jego dzieł jest niewiarygodna: blisko 700 kantat solowych, liczne msze czterogłosowe, psalmy, madrygały, motety, serenady, sonaty kameralne i toccaty organowe ujawniają wszechstronność tego wybitnego neapolitań­skiego kompozytora.

 

Z jego oper trzy mają trwalsze znaczenie: Mitridate Eupatore, Ugrane i Griselda. Typowe dla Scarlattiego są arie da capo, a dalej duety i śpiewy ansamblowe.

Muzyka baroku

Najdłuższa epoka w dziejach muzyki nowszej, epoka wspólnych tenden­cji, a potem wielkiej syntezy, która w Bachu znalazła swego najznako­mitszego przedstawiciela. Muzyczno-dźwiękową podstawą tej epoki sta­ła się monodia z towarzyszeniem tzw. basso continuo; muzyka upro­szczona jest tu do modelu harmonicznego, który mógł stanowić podstawę wielu nowych rodzajów muzyki z operą na czele. Wytworzyło się nowe poczucie tonalne (tzw. system dur-moll), które umożliwiało tworzenie mu­zyki bez oglądania się na jej dotychczasowe kanony linearnej zgodności. Tę swobodę w tworzeniu wyczuwa się w wielu formach, nie tylko w operze, ale i w kantatach czy oratoriach.

 

Wybitni twórcy baroku nie zapominali jednak o wadze myślenia polifonicznego; ich zasługą jest przeniesie­nie koncepcji kontrapunktycznych z muzyki wokalnej do muzyki instru­mentalnej, która w tej epoce zaczęła się rozwijać na prawach nowych i samodzielnych. Ostatnim słowem baroku stał się wirtuozowski styl „galani”, styl nowego odczuwania muzyki, prowadzący już bezpośrednio do klasycyzmu.