Archive for the ‘Muzyka baroku’ Category

Skrzypkowie włoscy

Sonaty solowe i triowe wprowadzili we Włoszech jako pierwsi wybitni skrzypkowie B. Marini i S. Rossi. Obok nich autorami dziel skrzypcowych i kameralnych byli: Carlo Farina (zm. ok. 1640; skrzypek na dworze mantuańskim, chętnie wprowadza­jący w swoich programowych utworach — typowy przykład: Capriccio stravagante — nowe efekty, takie jak glissando, tremolo, pizzicato i sulponticello, zresztą w celach imitacji odgłosów natury, zwierząt itp.), Giovanni Battista Fontana, Giovanni Batti­sta Buonamente (zm. 1643; kapelmistrz dworski w Wiedniu i w Pradze) i Maurizio Cazzati.Ich utwory miały charakter imitacyjny, opierały się na szeroko rozpostar­tych liniach melodycznych (czym się wówczas fascynowano). Marco Uccellini (ok. 1603—1680) żądał w swoich sonatach (1645) gry w V pozycji, cztery lata później w utworach jego pojawiają się pasaże możliwe do wykonania tylko w wysokiej VI po­zycji. (Po roku 1680 skrzypkowie wprowadzili zwyczaj wyłącznego komponowania utworów dla siebie.) Uccellini był także autorem opery i dwóch baletów.

Singspiel

Opera miała stale swoich przeciwników, zwłaszcza opera seria. Wyśmiewano jej sztuczny patos (choć jeszcze wciąż ulegano jego urokowi), wytykano jej brak związku z życiem. Bliżej życia były lżejsze formy komediowe, w których prosta pieśń odgrywała wielką rolę, a które ponadto były tak łatwe do wystawienia. Włoska opera buffa, francuski vaudeville, angielska ballad opera skłoniły autorów niemieckich do stworze­nia lżejszego gatunku scenicznego. Sing­spiel miat prostą, raczej tendencyjną treść, nie wymagał od śpiewaków wielkiego kunsztu, był przepełniony pieśniami, które potem stawały się niekiedy niezwykle popularne.

 

Był to gatunek przejściowy, kultywowany zrazu marginesowo, potem uszlachetniany przez wybitniejszych nawet poetów. Jego głównym przedstawicielem był w Niemczech Johann Adam Hiller (1728—1804). Kilka jego. pieśni z singspielów przeszło do skarbca niemieckiej muzyki ludowej. Mówione dialogi były tu przedziela­ne śpiewanymi pieśniami i ariami. Szczególne powodzenie miały Singspiele w więk­szych miastach, gdzie utworzyły się trupy teatralne (dla jednej z takich trup napisał Mozart swoje Uprowadzenie z serajü). Singspiele pisali Georg Benda, Haydn, Karl Ditters von Dittersdorf i Schubert (autor jednego z najpóźniejszych dzieł tego gatun­ku).

Schutz

Typową formą muzyki religijnej była w XVI i XVII wieku (jak już wiemy) pasja, forma wokalna lub wokalno-instrumentalna do tekstu o męce Chrystusa. W epoce baroku wprowadzono do pasji monodyczny recytatyw, co bezsprzecznie było zasługą Heinri­cha Schiitza (1585—1672), najwybitniejszego przed Bachem autora pasji. Schutz prowadził przez 55 lat kapelę książęcą w Dreźnie. Otrzymawszy stypendium do Wenecji, uczył się u G. Gabrielego, od którego też dużo przejął w dziedzinie formy, zwłaszcza polichóralnej.

 

Przeniósł z Włoch wiele form współczesnej mu muzyki, uprawiał niemal wszystkie gatunki, był też autorem pierwszej niemieckiej opery Dafne (1627, zaginiona) oraz pierwszego (również zaginionego) baletu, 1638. Pisał kantaty, motety, oratoria, koncerty i liczne świeckie utwory wokalne, ale największe zasługi położył jako autor pasji (według Św. Mateusza, Jana i Łukasza), w których zresztą obywa się bez instrumentów, kładąc nacisk na kunsztowny układ czterogłosowego chóru, przeważnie imitacyjnego.

Schemat fugi

Bach stworzył w swoich dziełach niepowtarzalny wzór fugi jako najwyższej formy kontrapunktycznej. Właśnie w fudze Bach okazał się niedościgniony. Fuga należy do form ścisłych. W klasycznym bachowskim schemacie fugi mamy do czynienia z jednym tematem, niezwykle starannie dobranym pod względem interwałowym i rytmicznym, nie zamkniętym jednak, jak tematy w innych formach, lecz — przeciwnie — bardzo sugestywnie zapowiadającym swój dalszy ciąg. Krótki i plastyczny temat pojawia się w pierwszym głosie na stopniu toniki, drugi głos podejmuje w ścisłej imitacji ten sam temat (przeważnie na stopniu dominanty, zwany odpowiedzią), gdy pierwszy ciągnie dalej swoją linię w swobodnym kontrapunkcie do niego. Jeśli fuga jest złożona z większej ilości głosów, temat przechodzi do pozostałych głosów, a poprzednie podejmują dalsze rozwinięcia swoich linii.

 

Powstaje w ten sposób wielogłosowość o wyraźnie wyprofilowanych liniach, w których pojawienie się tematów i odpowiedzi musi być tak przygotowane, by słuchający mógł z gąszczu polifonicznego wyłowić temat główny, co nie jest trudne, jeśli temat jest charakterystyczny. W fugach Bacha rozpoznajemy moment konieczności pojawienia się tematu fugi. Temat fugi określa się mianem dux lub proposta, odpowiedź — mianem comes lub risposta. Przy całej samo­dzielności pojedynczych głosów w fugach Bacha wyczuwa się jedność idealnie z sobą zgodnego dzieła. Każda fuga zbudowana jest inaczej, jej schemat polega tylko na układzie tematów, które tworzą tzw. przeprowadzenia (pierwsze przeprowadzenie nazywa się ekspozycją), w dalszych przeprowadzeniach (na ogół nie ma ich więcej niż cztery) zmienia się tonacja, kolejność wejścia głosów, w ostatnim przeprowadzeniu kompozytor wprowadza kunsztowne środki kontrapunktyczne, takie jak augmentacja, dyminucja, inwersja, rak czy stretto (polegające na ścieśnieniu tematów w czasie ich kolejnego pojawiania się).

 

W dwugłosowej fudze schemat może w zarysie wyglądać następująco: temat — odpowiedź w dominancie — łącznik — temat w tonacji paralel-nej — odpowiedź w jej dominancie — łącznik — temat w subdominancie — odpo­wiedź w tonice (która jest dominantą subdominanty) — koda na dźwięku podstawo­wym dominanty i kadencja prowadząca do kończącej fugę toniki.

Schein i Buxtehude

Johann Hermann Schein (1586 — 1630) działał jako kapelmistrz w Weimarze, a od r. 1616 jako kantor w Lipsku. Uprawiał pieśń wielogłosową — świecką i religijną. Wśród jego dzieł na szczególną uwagę zasługują Geistliche Gesdnge (od 5- do 12-gło-sowych), motety (Cymbalum Sionium, od 8- do 12-głosowych), 14-głosowe Te Deum, madrygały (5-głosowe), pieśni o krótkich formach ( Waldliedlein) oraz 20 suit w formie wariacji. Dietrich Buxtehude (ok. 1637—1707), powszechnie podziwiany organista, znany był przede wszystkim ze swoich improwizacji; Haendel, Bach i Telemann uda­wali się specjalnie do Lubeki, aby posłuchać gry wielkiego mistrza. Buxtehude napisał szereg preludiów, fug, canzon i toccat na organy, szereg suit wariacyjnych na klawesyn oraz wiele kantat.

 

„Romantyk baroku”, kompozytor pełen fantazji, w muzyce wokal­nej szedł śladem kompozytorów rzymskich, w muzyce instrumentalnej wytworzył własny styl, do którego miał później nawiązać Bach. Z licznych dzieł Buxtehudego zachowała się tylko pewna część. Obok wymienionych form na uwagę zasługują jeszcze: Missa brevis, Magnificat, 7 sonat triowych i arie wokalne z towarzyszeniem instrumentu. Słynna jest jego Passacaglia d-moll, zbudowana na stałym ostinato w basie, klasyczny wzór barokowej techniki wariacyjnej.

Scheidt, Froberger i PacheIbel

W niemieckiej muzyce organowej trzech wybitnych muzyków — Scheidt, Froberger i Pachelbel — stworzyło nowy styl. Samuel Scheidt (1587—1654), uczeń Sweelincka, działał w Halle. Był mistrzem wariacji na temat znanych pieśni. Autor licznych dzieł klawesynowych i organowych oraz utworów z gatunku koncertów kościelnych, w r. 1624 opublikował 3-tomowy zbiór Tabulatura nova, zawierający opracowania chorałów, pieśni i tańców, wariacje, fantazje, toccaty, fugi, kanony i inne utwory na organy.

 

Obok niego wybił się w Niemczech uczeń Frescobaldiego Johann Jacob Froberger (1616—1667), nadworny organista cesarza Ferdynanda, autor czteroczęś-ciowych suit (allemande, courante, sarabande, gigue) i dzieł łączących zdobycze klawe­synowej muzyki francuskiej z technikami stosowanymi przez Frescobaldiego (toccaty, fantazje, canzony i ricercary). Johann Pachelbel (1653—1706) działał w Wiedniu i wielu miastach niemieckich. Pisał jak Froberger suity, toccaty, ricercary i fugi; jego utwory organowe miały wielki wpływ na Bacha (zwłaszcza na jego Choralvorspiele). Ważne miejsce w twórczości Pachelbela zajmują zbiory wariacji (Musicalische Ster-bens-Gedancken i Hexachordum Apollinis).

Scacchi i Stradella

Bardzo wcześnie — bo już ok. r. 1620 — zaczęto w Polsce uprawiać formę opery (w latach 1628—1646 była czynna na dworze królewskim stała opera). Uprawiano też bardzo intensywnie muzykę religijną, jeszcze muzykę wokalną a cappella i już for­my instrumentalno-wokalne, koncertujące. Z kompozytorów oper wymienić należy przede wszystkim Włocha Marca Scacchiego (1602 — przed 1685), długoletniego dyry­genta dworu warszawskiego; Scacchi napisał 5 dzieł scenicznych, wystawionych m. in. w Gdańsku i w Warszawie, szereg mszy i madrygałów.

 

Rówieśnikiem Scacchiego był Alessandro Stradella (1644—1682), którego bujne życie zakończone zostało mordem z zazdrości. Był znakomitym śpiewakiem i skrzypkiem, autorem kantat, oratoriów, muzyki kameralnej (sinfonie), madrygałów, arii i oper. Z jego dzieł najpopularniejsza jest Kantata na Boże Narodzenie.

S. Rossi, Marini i Legrenzi

W XVII wieku trzej muzycy włoscy zasługują na wyróżnienie: Salomone Rossi, Biagio Marini i Giovanni Legrenzi. Salomone Rossi (1570 — ok. 1630), włoski kompozytor i skrzypek, który sam siebie nazwał Ebreo (Żyd), muzyk na dworze w Mantui, był jednym z najczynniejszych kompozytorów swojego czasu. Wielkie zasługi położył zwłaszcza w dziedzinie formy i techniki wariacji instrumentalnych. Pisał sonaty (autor pierwszej sonaty triowej), canzónetty i madrygały. Był też wybitnym twórcą muzyki synagogalnej (psalmy i cantica).

 

Pochodzący z Brescii Biagio Marini (1597—1665), znakomity skrzypek, był autorem przypuszczalnie pierwszej sonaty na skrzypce solo (Affetti musicali, 1617), sonat kościelnych i kameralnych, dzieł chóralnych i opery. Przyczynił się znacznie do usamodzielnienia się skrzypiec jako górnego głosu w zespole instrumentów. Giovanni Legrenzi (1626—1690) był organistą w Bergamo, a później kapelmistrzem przy kościele św. Marka w Wenecji (powiększył zespół orkiestrowy do imponującej wówczas ilości 34 muzyków). Pisał sonaty kameralne i kościelne na 2 do 7 głosów, a także opery (już w Eteocle e Polinice z r. 1675 wprowadził arię da capo), oratoria, kantaty, psalmy i msze.

Rodzina Hotteterre’ów i Loeillet

Francja miała się stać już w XVIII wieku centrum gry na instrumentach dętych, szczególnie dętych drewnianych (z czego słynie po dzień dzisiejszy). Jednym z pier­wszych mistrzów gry na flecie, a zarazem autorem dzieł pedagogicznych i koncerto­wych na ten instrument był Jacques Martin Hotteterre (ok. 1684—1762), pochodzący z rodziny muzyków. Był podziwianym instrumentalistą i autorem dzieł fletowych (znana Suita, sonaty, duety, tria, ronda i menuety). Jego przydomek „Le Romain” wziął się stąd, że Jacques w młodości działał przez jakiś czas w Rzymie. Grał i pisał na flet prosty (podłużny), ale był gorącym zwolennikiem gry na flecie poprzecznym, który w końcu stał się instrumentem powszechnym; grał też na oboju i na ten instrument napisał szkołę.

 

W rodzinie Hotteterre’ów znalazło się kilkunastu muzyków, instru­mentalistów i budowniczych instrumentów, ich genealogia sięga XVI wieku, ale identyfikacja muzyków o tym nazwisku jest niezwykle trudna, głównie z tej przyczyny, że powtarzały się tu imiona. Oprócz Jacques’a najważniejszymi postaciami tej rodziny są: flecista Louis Hotteterre (zm. 1719), który (przez 50 lat) grał na dworze Ludwika XIV, jego brat Nicolas Hotteterre (zm. 1727), flecista i oboista, który również grał na dworze Ludwika XIV w orkiestrze Lully’ego. Oboista i flecistą był też Jean Baptiste Loeillet (1680—1730), Belg, zmarły w Londynie (i tam znany jako John Loeillet). W 1705 pojawił się w Londynie, gdzie działał w Queens Theatre, później dał się poznać jako znakomity pedagog, klawesynista i zbieracz instrumentów muzycznych. W swojej muzyce był wierny tradycjom włoskim, pisał wiele na flet poprzeczny, który wprowa­dził do Anglii, głównie utwory w stylu wirtuozowskim.

 

Identyczne imiona i nazwisko miał jego kuzyn Jean Baptiste Loeillet (ur. 1688), autor sonat fletowych. Brat poprzed­niego muzyka, Jacques Loeillet (1685—1746) był oboista i grał na dworach w Brukseli i Monachium, później był muzykiem na dworze Ludwika XV.

Ristori i Marcello

Giovanni Alberto Ristori (1692—1753) działał w Dreźnie jako kapelmistrz i kompozy­tor zespołu Comćdie Italienne. Był jednym z pierwszych twórców opery komicznej. Napisał ponad 20 oper, z nich najważniejsze to: Calandro i Don Chisciotte, pisał też oratoria, kantaty, msze i motety. Benedetto Marcello (1686—1739) znany jest przede wszystkim jako autor muzyki instrumentalnej (sonaty). Otrzymał wszechstronne wykształcenie, był muzykiem i poetą, działał jako adwokat, a największe jego zasługi polegają na krytyce opery współczesnej.

 

W  Teatro alla moda (Wenecja, 1721) przedstawił ostrą satyrę na przedsiębiorczych producentów oper. Wielką wartość mają jego parafrazy włoskich psalmów (Estro poetico-armonico, do 1727 r. 8 tomów). Benedetto Marcello pisał opery, kantaty, oratoria i koncerty instrumentalne. Instru­mentalną muzykę uprawiał też jego brat, Alessandro Marcello (1669—1747), matema­tyk, autor również koncertów instrumentalnych, wśród których ważne miejsce zajmu­ją koncerty fletowe oraz skrzypcowe. Jego koncerty obojowe — transkrybował je J. S. Bach — uchodziły za dzieła Benedetta Marcella.